Hyderabad Liberation: హైదరాబాద్ సంస్థానంపై నిజాం నవాబు సాగించిన అణచివేత పాలనకు, రాజకార్ల అరాచకాలకు వ్యతిరేకంగా సాగిన విముక్తి పోరాటంలో ఆర్.ఎస్.ఎస్ (రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్) స్వయంసేవకుల పాత్ర ఎంతో కీలకమైనది. 1938-39 కాలంలో సాగిన భాగ్యనగర్ నిరాయుధ ప్రతిఘటనలో సంస్థ పేరును బహిరంగంగా ప్రకటించకుండానే, జాతీయ భావజాలంతో వేలాదిమంది స్వయంసేవకులు ఉద్యమబాట పట్టారు. ఆర్యసమాజ్, హిందూ మహాసభల ఆధ్వర్యంలో జరిగిన సత్యాగ్రహాల్లో పాల్గొనేందుకు విదర్భ, మరాఠ్వాడ, మధ్యభారత్ వంటి ప్రాంతాల నుంచి స్వయంసేవకులు పెద్ద ఎత్తున తరలివచ్చి నిజాం నిరంకుశత్వాన్ని సవాలు చేశారు.
ఈ ప్రతిఘటనను సమర్థవంతంగా నిర్వహించేందుకు వర్హాడ్ ప్రాంతంలో మామాసాహెబ్ జోగ్లేకర్, డాక్టర్ దాదాసాహెబ్ పరాంజపే నేతృత్వంలో ఒక యుద్ధ మండలి ఏర్పాటైంది. సరిహద్దుల గుండా నిజాం రాజ్యంలోకి ప్రవేశించే సత్యాగ్రహులకు స్థానిక సంఘచాలక్లు రహస్యంగా వసతి, భోజన సదుపాయాలు కల్పిస్తూ ఉద్యమానికి వెన్నుదన్నుగా నిలిచారు. 1939 ప్రారంభంలో దాదాసాహెబ్ పరాంజపే, మధుకర్ యాదోరావ్ ఘుయీ నేతృత్వంలో వరుసగా సత్యాగ్రహ దళాలు నిజాం సరిహద్దులు దాటి నిరసనలు తెలిపాయి. ఈ నిరసనలతో ఆగ్రహించిన నిజాం ప్రభుత్వం సత్యాగ్రహులను బంధించి కఠిన కారాగార శిక్షలు విధించింది.
పోరాటంలో ముందు నిలిచిన భయ్యాజీ దాణీ, వామనరావు హెడ్గేవార్, పాండురంగ సావర్కర్, విశ్వనాథ్ కేళకర్ వంటి ప్రముఖ నేతలను నిజాం పోలీసులు నిర్బంధించారు. ముఖ్యంగా ఆసిఫాబాద్ జైలులో బంధించిన స్వయంసేవకులపై పోలీసులు అమానుషంగా ప్రవర్తించారు. కాళ్లకు సంకెళ్లు వేయడం, నాసిరకం ఆహారాన్ని ఇవ్వడం, గంజి కాచి చీకటి కొట్టుల్లో పడేసి చిత్రహింసలకు గురిచేయడం వంటి దౌర్జన్యాలు చేసినప్పటికీ స్వయంసేవకులు ధైర్యంగా నిలబడ్డారు. ఆసిఫాబాద్, నాందేడ్, గుల్బర్గా జైళ్లలో సరైన వైద్యం, కనీస సదుపాయాలు లేకపోవడంతో తీవ్రమైన పరిస్థితులను వారు అనుభవించారు.
ఈ చారిత్రాత్మక విముక్తి పోరాటంలో మొత్తం 18 మంది వీరులు తమ ప్రాణాలను అర్పించారు. వీరిలో నాచణగావ్కు చెందిన 16 ఏళ్ల విద్యార్థి, స్వయంసేవక్ పురుషోత్తమ్ ప్రభాకర్ దార్హవేకర్ త్యాగం అత్యంత స్ఫూర్తిదాయకమైనది. జైలులో తీవ్ర అనారోగ్యానికి గురైన పురుషోత్తమ్కు నిజాం వైద్యాధికారులు చికిత్స అందించకపోవడంతో 1939 జూలై 17న ఆయన కన్నుమూశారు. ఈ విధంగా మాతృభూమి స్వేచ్ఛ కోసం, ధర్మ పరిరక్షణ కోసం తమ ప్రాణాలను సైతం తృణప్రాయంగా భావించి పోరాడిన నాటి స్వయంసేవకుల త్యాగాలు తెలంగాణ విముక్తి చరిత్రలో సదా చిరస్మరణీయం.
